[title = C64 Ses ve mziini anlamak]Merhabalar. Bu blmde C64'n ses ve mzik alannda kullanmn inceleyeceiz.
Bilindii gibi C64'de ses ve mzik, "SID"(sound interface device) isimli tm zamanlarn en baarl iplerinden biri olarak kabul edilen, digital olarak kontrol edilen, analog kl ses  ipi tarafndan retilmektedir.
C64'lerde bu ipin iki farkl versiyonu kullanlmtr. "Ekmek kutusu" diye tabir edilen ilk model c64'lerde ve akabinde kan ilk yeni kasa c64'lerde "old sid" diye isimlendirilen "6581" modeli kullanlm, sonraki modellerde ise "New sid" diye isimlendirilen "8580" kullanlmtr. ki ipin de temel zellikleri ayndr. Bunlardan bazlar 
-3 ses reteci (8 oktav ses aral, yaklak 16-4000 Hz)
-Her rete iin 4 farkl dalga formu  
-ok modlu filtreleme zellii
-Her rete iin attack/decay/sustain/release (ADSR) ses kontrolleri 
vs.
(zellikler Wikipedia'dan alnmtr)
kisi de birbiriyle tam uyumlu olduu halde, bu iki ip arasnda iki temel farkllk vardr.
"8580" modeli "6581"'e gre daha kararl alr. Standart seslerde fark az olmasna karn, filtreleme zellii kullanldnda, "8580"'in fark olduka belirginleir. "8580"'in etkin filtre aral daha genitir. Ve  kanal iin de sorunsuz filtre kullanlabilir. "6581"'de etkin olarak en fazla tek kanal filtre kullanlabilir. Ancak "6581"'in "8580"'e stnl de rneklenmi seslerdeki k kalitesidir. "8580"'lerde volumu sonuna kadar aarak duyabileceiniz rneklenmi sesler, "6581"'de rahatlkla duyulabilmektedir.

Bu gibi farkllklar iki ipin kullanmnda da nemli deiikliklere yol amtr.  zellikle mzisyenlerin mziklerini hangi ipe zel yaptklarn belirtmeleri ska grlr. Ve C64 mziklerini dinlerken buna dikkat edilmelidir.ki ipte de gzel duyulabilen ses ve mzikler yaratmak, C64' ses asndan deerlendirmede nemli bir faktrdr. Sesler en gzel yapldklar ipte duyulmakla birlikte, dier ipte de dinlenilebilir olmas tercih edilir. Bunun istisnas, rneklenmi sesler ile sentetik seslerin bir arada kullanld mziklerdir. Genelde alt yap iin rneklenmi bateri ve melodi iin sentetik sesler kullanlarak yaplan mziklerde, rneklenmi sesler sadece "6581"'de doru dzgn duyulur (Bkz. Test Drive 2 ve Grand Prix Circuit'in al mzikleri) 
Bunun dnda, iki ipin arasndaki karakteristik ses farklar nedeniyle birini dierinden daha stn tutma da, zellikle mzisyenler arasnda yaygndr. "6581"'ci veya "8580"'ci mzisyenlere rastlamak, son derece muhtemel bir durumdur.

Genel ip zelliklerini ele aldk(Burada verdiimizin ok snrl bir bilgi olduunu belirtelim)  imdi C64 mziklerinin evrimine bir gz atalm. Genel olarak C64 mziklerini 7 ayr dnemde inceleyebiliriz.

[b]1982-85 lk dnem
1985-88 lk dzgn playerlar dnemi
1988-90 Sid'in gerek gcnn kullanlmaya baland dnem 
1990-94 Olgun sid dnemi
1994-00 Kalitenin azald dnem
2000-02 Tekno mzik arlkl dnem
2002-?  kinci olgun dnem (Drax, Jtel, Laxity gibi mzisyenlerin dn)[/b]

[b]1982-85 lk dnem[/b]
lk dnem hakknda ok fazla ey syleyebilmek g. Sid ipinin zelliklerinden en az faydalanlan, ok basit ses zelliklerine sahip oyun mzikleri bu dneme hakim. Bu dnemi sesten bamsz deerlendirirsek, yaplan bestelerin bile orjinallikten uzak coverlar olduunu gryoruz. (nl klasik mzik bestelerinin, basit seslerle yorumu gibi)

[b]1985-88 lk dzgn playerlar dnemi[/b]
Bilindii gibi sid ip'i makine dili ile programlanabilen bir ip. 82-85 ve 85-88 dnemlerinde yaplan mziklerin hemen hemen tamam makine dili kaynak kodu eklinde idi. Herhangi bir editr olmay, mzik bilgisi gelimi, fakat programlama bilmeyen byk bir kitleyi bu iten uzak tutuyordu. 85-88 dnemindeki en byk fakllk, c64 ile ses retmeye ve almaya yarayan "player" ad verilen (Bu player, sid play gibi bir ey olarak alglanmasn) programlarn gelimesiydi. C64 ile ses kartabilmek ve mzik yapabilmek iin, programc-mzisyenlerin yazdklar bu "player"'larn kalitesi 85-88 dneminde, ilk dneme kyasla ok daha yksek idi. Bu dnem, Rob Hubbard, Martin Galway, Ben Daglish, Fred Grey gibi bir ok nl mzisyenin douuna sahne oldu. Bu dnemde yaplan mzikler hem beste olarak, hem de sid kullanm asndan sonraki dneme k tuttular.

[b]Not:[/b] Oyun esnasnda alan oyun mziklerinde genellikle 2 kanal mzie ve 1 kanal da efektlere ayrlr. Bu mzikler deerlendirilirken buna dikkat edilmelidir.

[b]1988-90 Sid'in gerek zelliklerinin kullanlabildii dnem[/b]
Bu dnemin en nemli zellii, c64'de demo scene'in de gelimesi sonucunda c64 mziinin artk demo ve introlar gibi, ticari oyunlarn dndaki alanlarda da ska kullanlmaya balanmasdr.
Bu dnem ayn zamanda c64 iin sadece mzik-ses gelitiren baz gruplarn da ortaya kmaya baad dnemdir. nce Maniacs of Noise efsanesi doar, ardndan Vibrants ve dierleri. Bu gruplar sayesinde de c64 mziklerinde artk sid'in gerek gcnden yararlanlmaya balanmtr.

[b]1990-94 Olgun sid dnemi[/b]
Bu dnemde c64 yava yava ticari nemini kaybetmeye balyor. Artk daha az oyun-program kyor c64 iin. Buna karn demo scene altn yllarna bu dnemde ulayor. Hobi amacyla c64 kullanm doruk noktasnda. Ve 88-90 dneminde ortaya kan grup ve mzisyenlerin artk byk bir ksm, gerek sid kullanm, gerekse bestelerin kalitesi asndan en olgun dnemlerini yayorlar. Ancak bu dnemin sid mzii asndan en byk nemi, kukusuz 1988-90 dneminde ilk rneklerini grmeye baladmz mzik editrlerinin yaygn olarak kullanlmaya balanmas ve makine dili bilme bamllnn ortadan kalkmas sonucu, programc olmayan bir ok iyi mzisyenin sid arenasna girmesidir. C64'n en olgun mzikleri bu dnemde kmtr. Sid merakllarnn karmamas gereken dnem.

[b]1995-99 Kalitenin azald dnem[/b]
C64 scene aktivitesinin biraz geriledii yllara denk den bu dnemde, bir ok iyi mzik de yaplmasna ramen, ok sayda snflandrlamayacak kalitede mzik de yaplmtr. 90-94 dneminde ba eken mzisyenlerin bazlarnn, aralklarla aktivitelerine devam etmelerine karn, 90-94 dneminin aktivitesinden ve kalitesinden daha az pay almtr 95-00 dnemi. 

[b]2000-02 Tekno mzik arlkl dnem[/b]
95-99 dneminin sonlar ve 2000-02 dnemine daha ok tekno mzik temelli,  melodik yapdan ok enstrmanlarn n planda olduu mzikler hakimdir. Bir mzik trnn dneme damga vurmas, eitlilie bir yerde darbe olmu ve bu,  tekno akmna kar kan mzisyenlerin bile tremesine neden olmutur. Bu dnem mzisyenleri, sid mziine pek ok garip (Ve bir ksm da anlamsz) ses kazandrdlar.

[b]2002-? Olgun dnem mzisyenlerinin dn[/b]
2002'den bu yana ise, bir ok olgun dnem mzisyeni, aktivitelerini arttrarak sid arenasna geri dndler. Drax, Jeroen Tel, Laxity, Jeff gibi mzisyenlerin dn, "sid"'e duyulan heyecan arttrd. Daha gen saylabilecek mzisyenler de, bu dnemde, ses zellikleri ve mzikal kalite asndan, ileri dzeyleri yakalayabilmeye baladlar. 

Son olarak grlyor ki kaliteli rn saysnn artmas, sid mziinin ve sid karakterinin teknoloji yarndan bamsz ilerleyiinin bir kez daha altn iziyor. 

Sid mzii takip edebileceiniz en iyi kaynak, "high voltage sid collection", ksaca "hvsc" adnda bir grup merakl sid dinleyicisinin hazrlad, srekli update olan byk koleksiyondur.
[url = http://hvsc.c64.org]HVSC[/url] adresinden bu koleksiyona ulaabilir, free olarak mzikleri download edebilirsiniz. 
Hvsc'de mzisyenlerin snflandrlmas, standart alfabetik dizilimden biraz farkl ve malesef anlamsz yaplndan, various klasr gibi daha ok 1990 sonras dnemde demoscenede mzik yapan bir ok iyi mzisyenin gzden kamasna sebebiyet vermektedir. (Ana klasrde arlkl olarak 1990 ncesi dnemde oyun mzikleri yapan mzisyenler yer alr, various bu ana klasrn iinde bir alt klasrdr)

Not: Herhangi bir emulatr(sidplay, Vice, Ccs64 vs.) sid'i asla tam olarak emule edemez. Eer bir mzik ile ilgili deerlendirme yapyorsanz, o mzii orjinal c64'de ve mmknse yapld ipte dinlemenizi neririm. 
Tabi pc'ye hardware olarak sid ipi takmaya yarayan hardsid gibi profesyonel kullanm iin tasarlanm (Bu yzden biraz pahal) bir kartta, dzgn sonu verecek, ancak daha az ekonomik olacaktr.

[b]Hydrogen/Glance (Wisdom/Crescent'e yardmlarndan dolay teekkr ederim)[/b]